Tükenmişlik Sendromu

Bu sendrom, çalışanlar arasında görülen yorgunluk, hayal kırıklığı ve işi bırakma ile karakterize bir durumu tanımlamak için ortaya atılmıştır. Bugün çalışanlar arasında büyük bir sorun olduğu bilinmektedir. Yapılan çalışmalar tükenmenin iş kaybından, aile içi ilişki sorunlarına, psikosomatik hastalıklardan, alkol-madde-sigara kullanımına ve hatta uykusuzluk, depresyon gibi ruhsal hastalıklara kadar uzanan çok çeşitli ciddi sonuçları olduğunu göstermektedir.

 

Belirtileri:

  • Enerji ve Motivasyon Kaybı
  • Psikosomatik Belirtiler: Yorgunluk, bitkinlik hissi, süreğen bedensel yakınmalar (baş ağrısı, vücut ağrıları vb), süreğen soğuk algınlığı benzeri semptomlar, solunum güçlüğü, mide-barsak sorunları, kilo kaybı, uyku bozuklukları ve kardiyak problemlerde artış
  • Diğerlerine karşı negatif tutum ve aktif olarak diğerlerinden geri çekilme
  • Duygusal Tükenme (Kendini aşırı yüklenmiş ve tükenmiş hissetme, tahammülsüzlük-kolay sinirlenme, dalgınlık-unutkanlık, mutsuzluk, huzursuzluk, sabırsızlık, değersizlik, eleştiriye karşı aşırı duyarlılık, karar vermekte güçlük, ümitsizlik, boşluk ve anlamsızlık hissi)
  • Duyarsızlaşma (Hizmet verdiği kişilere karşı bu kişilerin birer birey olduklarını dikkate almaksızın, duygudan yoksun tutum ve davranışlar sergileme)
  • Davranışsal Belirtiler: İşleri erteleme, sürüncemede bırakma, hatalı yapma, işe geç gelme, gelmeme, işle ilgilenmek yerine başka şeylerle vakit geçirme, kuruma ilginin kaybı, hizmet niteliğinde bozulma, işi bırakma eğilimi, sosyal ilişkilerinde bozulma, mesleğe-meslektaşlarına ve hizmet veren kişilere karşı alaycı bir tavır sergileme
  • Kendini yetersiz ve başarısız görme ( Bu durumdaki artış duygusal yüklenme ve duyarsızlaşmayı daha da olumsuz etkilemektedir.)

 

Tükenme dört evre ile tanımlanmış olsa da aslında bu evrelerin iç içe geçtiği bir süreçtir.

I. Şevk ve Coşku Evresi: Bu evrede yüksek bir umutluluk, enerjide artma ve gerçekçi olmayan boyutlara varan mesleki beklentiler sergilenmektedir. Kişi için mesleği her şeyin önündedir, uykusuzluğa, gergin çalışma ortamlarına, kendine ve yaşamın diğer yönlerine zamanını ve enerjisini ayıramayışına karşı ustun bir uyum sağlama çabasındadır.

II. Durağanlaşma Evresi: Bu evrede artık istek ve umutlulukta bir azalma olur. Mesleğini uygularken karşılaştığı güçlüklerden, daha önce umursamadığı ya da yadsıdığı bazı noktalardan giderek rahatsız olmaya başlamıştır. İşten başka bir şey yapmıyor olmaktan şikayetçidir. Çünkü mesleği kişinin varoluşunu tamamen dolduramamıştır.

III. Engellenme Evresi: Başka insanlara yardım ve hizmet etmek için çalışmaya başlamış olan kişi, insanları, sistemi, olumsuz çalışma koşullarını değiştirmenin ne kadar zor olduğunu anlar. Yoğun bir engellenmişlik duygusu yaşar. Bu noktada kişi bu duruma uyum sağlayabilmek adına baş etme yolları arayabilir, bu durumdan kendini çekip, kaçınma davranışı sergileyebilir veya kötü başa çıkma stratejileri sergileyerek tükenmişliğe doğru ilerler. 

IV. Umursamazlık Evresi (Apati): Bu evrede, çok derin duygusal kopma ya da kısırlaşma, derin bir inançsızlık ve umutsuzluk gözlenmektedir. Mesleğini ekonomik ve sosyal güvence için sürdürmekte, ondan zevk almamaktadır. Böyle bir durumda iş yaşamı kişi için bir doyum ve kendini gerçekleştirme alanı olmaktan çok uzak, kişiye ancak sıkıntı ve mutsuzluk veren bir alan olacaktır.

 

Nedenleri:

  • Kişilik Özellikleri: Kimseye hayır diyememe, mükemmeliyetçi kişilik, kendisinden-yaşamdan ve insanlardan beklentileri yüksek olan kişiler, insanları önemseyerek onların ihtiyaçlarını gidermeye büyük önem verme, eleştiriden kolayca etkilenip kolay ümitsizliğe kapılan kişiler, baş etme mekanizmaları zayıf olan kişiler,
  • Kişisel Problemler: Kişinin aşırı sorumluluk yüklenmesi, her şeyi aynı anda yapmaya çalışması, işini sadece maddi açıdan bir araç olarak görmeyip başka değerler yükleme-doyum sağlama beklentisi, olumsuz aile ve sosyal ortama sahip olma
  • İş ve iş yeri ile ilgili Organizasyonel Problemler : Kişinin model alabileceği birisi olmaması (önderlerin yetersizliği) sonucunda yaptıklarının ne kadar yeterli olup olmadığından emin olamama ve faydalı işler başaramamış gibi hissetme, iş yerinde gergin ortam ve stres, aşırı iş yükü, kısıtlı dinlenme zamanı, çalışanlar arasında anlaşmazlık, denetim yetersizliği, yetersiz yönlendirme,

 

Başa çıkma

Genellikle bireysel, kurumsal ve hatta sistemden kaynaklanan etmenlerin bir arada rol oynaması ile ortaya çıkan tükenmişlik, bir sendrom ve sistem sorunu olarak ele alınmalıdır. Etkili müdahale, hem bireysel hem de örgütsel zeminde olmalıdır. En önemlisi baştan ortaya çıkarıcı etmenlerin giderilmesi, bu olmuyorsa erken donemde tanınarak hızla müdahale edilmesidir.

 

                                                                                                       Uzm. Dr. Ece USLU